بررسی لغوی چله در آداب و رسوم آذربایجان
14

 

در ترکی یای یعنی کمان، چیلله نیز یعنی زه (زه کمان) و نیز محل زه برای گذاشتن تیر در موقع انداختن تیر، اوخ یعنی تیر (تیرِ کمان). در ترکی به تابستان نیز “یای” گفته می شود. از این رو وقتی گفته می شود “یایین چیلله سی”(چلّه تابستان)، (تداعی کننده ی کشیدگی نهایی کمان به هنگام انداختن تیر) یعنی نهایت و اوج کشیدگی تابستان که چهل و پنج روز رفته از تابستان است.
قیشین چیلله سی (چلّه ی زمستان) نیز به معنای کشیدگی نهایی سرما است که دو تا است یکی چهل روزه (بؤیوک چیلله) یکی بیست روزه (کیچیک چیلله). یعنی زمستان دوبار به اوج می رسد. وقتی گفته می شود “
ولی تحت تأثیر تفسیرهای رایج به معنای شروع چلّه ی زمستان تلقی می شود که البته اینگونه نیست. در واقع به نظر خیلی از زبان شناسان واژه چلله برگرفته از مفهوم آذربایجانی “نهایت کشیدگی شب” می باشد نه بر گرفته از مفهوم  “شروع چهل روز زمستان”.

اینکه چرا “چیلله” یا “چِلّه” که معنای “زه کمان” و “محل نشستن ته تیر در کمان” و نیز مفهوم نهایت کشیدگی را در مورد “بلندترین شب”، “شدت تابستان” و “شدت زمستان”بایستی با عدد “چهل” توجیه و تفسیر نمود، کاری است که روشنفکران پرداخته اند و خود نیز بایستی جوابگو باشند.

صدای (ل) دارای مفهوم “انتقال” می باشد و تکرار یک صدا، مفهوم استمرارِ تکراریِ حرکت و عملی را دارد. پس “چیلله” یا “چلّه” دارای مفهومی است که در آن عمل انتقال به تکرار اتفاق می افتد. درست مثل “پیلله” یا “پلّه” که در آن عمل انتقال و تکرار اتفاق می افتد. اگر “چلّه” معنی “چهل لا” نیز داشته باشد آنوقت پرسیدنی است که اولا خود “چهل” از کجا آمده و دوم اینکه معنای “پلّه” چیست؟ آیا منطقی نیست بپذیریم که “چهل” از “چیلله” حاصل شده است؟! فقط فراموش نشود که ادیبان منکر وجود تشدید نیز در فارسی شده اند.

چیلله” اسمی است که از فعل “چیلمک” به معنای (زدنِ پرتابیِ توام با ضربه) ساخته شده است. در بازی “چیلینگ-آغاج” (الک-دولک) به زدن، “چیلینگ” یا “چیلیک” یا “چیلیهْ” (دولک) با “آغاج” (چوبدستی) از این فعل استفاده می شود: “چیل گلسین!” (بزن بیاد)! “چیلینگ” نیز از این فعل شاخته شده است.

“چیلمَک” اسم تلنگر شدید است که در آن ریگِ کوچکی بین پشت ناخن سبابه و نوک انگشت شست قرار گرفته و به شدت پرتاب می شود. یا تلنگری که بر سطح آب به نیت پخش کردن و افشاندن آب زده می شود. شکل دیگری از این فعل نیز هست که “چیله مَک” (افشاندن آب توأم با ضربه) است.

به مثال های دیگری از این دست (جهت مطالعه ی بیشتر) دقت کنید که چگونه این سیستم در زبان ترکی ثابت است: چیلله (چلّه)، پیلله (پلّه)، شیلله (سیلی آبدار)، سیلله (سیلی)، گولـله (گولّه، گلوله)، هوررا (نوعی غذای ساده ی روستایی)، شیررا (شیره)، شوررا (احتمالا تبدیل به “شوربا” شده)، بلله (نانی که به صورت ساندویچ در می آورند). . . “گلّه”ی فارسی نیز احتمالا از این سیستم است که در این صورت باید از فعل “گلمک” (آمدن) “گلله” (هم-آمده) ایجاد شده باشد.

 

نویسنده و محقق : استاد ناصر منظوری

در گروه: مقالات
عملیات: ایمیل | لینک مستقیم | نظر (0) تعداد بازدید: 3588 RSS comment feed

نظر ها

در حال حاضر هیچ نظری ثبت نشده است. شما می توانید اولین نفری باشید که نظر می دهید.

ثبت نظر

نام

ایمیل

وب سایت

  • کنسرت مرکز همایش های برج میلاد - اجرای مشترک گروه رستاک و آیلان - 28 تیر 97
  • جشن دانشگاه تهران - دانشکده نقشه برداری - 25 اردیبهشت 97
  • جشن دهه فجر وزارت امور خارجه در سالن دیپلماتیک با حضور دکتر ظریف - 16 بهمن 96
  • اجرای گروه بزرگ آیلان در مرکز همایش های بین المللی صنعت نفت تهران - 8 اسفند 96
  • هنرنمایی گروه رقص آذری کودکان آیلان در تالار وزارت کشور - 5 بهمن 96
  • جشن فارغ التحصیلی دانشگاه تهران - سالن دهشور دانشکده علوم - 4 خرداد 95
  • فستیوال بین المللی باکو، آذربایجان - 1 تا 4 خرداد 95
  • اختتامیه المپیاد ملی مهارت در وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی با حضور دکتر ربیعی وزیر محترم- 17 بهمن 94
  • اختتامیه نمایشگاه بین المللی صنعت گردشگری - نمایشگاه بین المللی تهران - 29 بهمن 94
  • بزرگداشت روز پرستار در سالن همایش بیماستان میلاد تهران - 24 بهمن 94
  • باشگاه دیپلماتیک وزارت امور خارجه - جشن بازنشستگان - 23 بهمن 94
  • اختتامیه مسابقات ورزشی دهه فجر زنجان - 23 بهمن 94
  • جشن شب چله دانشگاه تهران - 30 آذر 94
  • کنگره علمی خانواده سالم - سالن همایش بیمارستان میلاد - شهریور 94
  • یادبود زلزله آذربایجان - تالار اکباتان تهران - مرداد 94
  • جشنواره بین المللی حرکات آیینی نمایشی تهران - شهریور 94
  • کاخ نیاوران - روز جهانی کودک - مهر 94
  • اجرای تیم خردسالان در اختتامیه جشنواره حرکات آیینی-نمایشی تئاتر شهر تهران - شهریور 94
  • جشن نوروز - دانشگاه صنعتی شریف - اسفند 93